Gevecht om de troon, Dan Jones

Dit boek is het vervolg op Vorsten van Albion, dat ik eerder heb besproken (XXX). Dat boek ging over de Plantagenet koningen van Engeland, dit boek gaat over hun opvolgers; de Lancasters, de Yorks en de Tudors in de periode van 1399 tot 1509. 

Als je goed kijkt, dan zie je dat er drie momenten zijn die de kern vormen van deze periode, drie koningen die worden afgezet en worden opgevolgd door iemand die niet de gewone erfgenaam was. 

Eerder in 1327 was Edward II ook al eens afgezet, maar hij werd opgevolgd door zijn eigen zoon, Edward III, en daarmee werd de natuurlijke orde toch gerespecteerd. Het koningschap was namelijk niet gewoon een baan, een koning was Gods gezalfde en hiermee rommelen was rommelen met de door God ingestelde orde. 

Men had wel verwachtingen van een koning, een koning moest zijn rijk verdedigen en binnen het land zijn mensen rechtvaardig besturen in samenspraak met de edelen van het land. De persoon van de koning was synoniem met de rust en de stabiliteit van een land. 

Sommige koningen waren hier beter in dan andere, maar over het algemeen werd de persoon van de koning gerespecteerd als hij niet compleet beroerd was. 

Lancaster

Richard II, de laatste Plantagenet koning was echter wel behoorlijk beroerd. Hij was een tiran en er kwamen steeds meer protesten tegen zijn regering. Hij had geen erfgenamen en de vraag was als je Richard afzette, wie hem zou moeten opvolgen. 

Uiteindelijk was het Hendrik Bolingbroke die Richard afzette en regeerde als Hendrik IV. Hendrik was de zoon van Jan van Gent, de hertog van Lancaster, de derde zoon van Edward III. Op dat moment was Hendrik de enige kandidaat binnen de familie die in aanmerking kwam voor deze positie, maar dat betekende niet dat dit zonder problemen ging. 

Edward III had meerdere zonen, die allemaal families hadden met veel land en veel macht. De tweede zoon van Edward III was Lionel, maar hij had alleen een dochter die trouwde in de Mortimer familie. Over het algemeen vond men een claim via de vrouwelijke lijn minder sterk dan via de mannelijke lijn. 

De hertog van York was de vierde levende zoon van Edward III, maar die claim was op dat moment minder sterk omdat het om een jongere zoon ging. Wel trouwde op een gegeven moment een York met een Mortimer zodat die twee lijnen samen kwamen. Dit wordt later nog belangrijk. 

Hendrik IV

Hendrik IV probeerde om goed te regeren en de rust en stabiliteit van het land te verzekeren, maar het idee dat hij niet rechtmatig de kroon had gekregen bleef aan hem kleven. 

Pas toen zijn zoon Hendrik V hem opvolgde leek het erop dat er weer een legitieme erfgenaam op de troon zat en keerde ook het respect voor het ambt grotendeels terug. 

Hendrik V was in alle opzichten een uitstekende koning, die voldeed aan alle eisen die men in die tijd stelde aan de koning. Hij trouwde met Catharina van Valois en er kwam een zoontje, en het leek erop dat de dynastie een lang leven beschoren zou zijn. 

Hendrik V overleed echter onverwacht en zijn erfgenaam Hendrik VI was nog maar zes maanden oud. Op dat moment zou je misschien weer een nieuwe koning verwachten, maar de broers van Hendrik V deden er alles aan om goed te regeren in de naam van de minderjarige koning en het koningschap goed uit te voeren. Er was niemand die er op dat moment aan twijfelde of Hendrik VI wel de rechtmatige koning was, en er gingen zeker geen stemmen op om hem te vervangen door een andere tak van de familie. 

De York-familie speelde een belangrijke rol in het rijk en zij waren verheven boven de andere edelen in het rijk. Zij werden erkend als de rechtmatige erfgenamen van de troon als Hendrik VI zonder erfgenamen zou overlijden. 

Hendrik VI overleed niet, maar was als volwassene wel een tegenvallende koning, die niet in staat was om de problemen binnen het rijk het hoofd te bieden. Hij was vroom en vriendelijk en meer gesteld op vrede dan op oorlog, en niet heel krachtdadig. 

Toch had hij één taak goed vervuld, er was een erfgenaam geboren uit zijn huwelijk met Margareta van Anjou. 

Dus hoe ontevreden men ook was over zijn regering, er was geen sprake van een overname van de troon. 

Hendrik VI

Dit veranderde echter toen Hendrik VI krankzinnig werd en lange periodes bijna catatonisch was en nergens op reageerde. In die periodes moest er opnieuw voor hem geregeerd worden. En hier ontstonden de spanningen. Aan de ene kant had je de hertog van York die probeerde om de regering stabiel te houden, en aan de andere kant had je de koningin die zelf een grotere rol wilde spelen en de belangen van haar zoon behartigde. 

Margareta van Anjou was gewend aan vrouwen die goed regeerden, haar moeder had bijvoorbeeld de landen van haar vader geregeerd toen haar vader gevangen zat, maar in Engeland was men hier huiverig voor. 

En waar samengewerkt moest worden, ontstond dus verdeeldheid. York en de koningin stonden lijnrecht tegenover elkaar en dit kwam Engeland niet bepaald ten goede. 

York 

Richard van York begon steeds meer uit te dragen dat hij eigenlijk meer recht had op de troon. Hij baseerde zijn claim op de bloedlijn van zijn moeder die een Mortimer was en op die van zijn vader, York. 

Niet bepaald iedereen ging hierin mee, de claim van York werd gezien als te ver gezocht, zeker omdat Hendrik VI misschien geen heel goede koning was, maar zeker geen tiran zoals Richard II. Bovendien had hij een erfgenaam. Er was dus geen goede grond om de koning af te zetten, en men was hier echt huiverig voor. 

Door de ziekte van de koning zag je echter het land uiteen vallen, en er ontstonden vanaf 1450 twee facties, Lancaster en York die elkaar op het slagveld bestreden, maar lange tijd beide niet sterk genoeg leken te zijn om de ander definitief te verslaan.

Toch stonden er sterkte families aan de kant van York, zoals de Nevilles en de Warwicks. 

Tijdens een veldslag werd Hendrik VI gevangen genomen, Margaret van Anjou en haar zoon moesten vluchten en Edward van York werd in 1461 de eerste nieuwe York koning (zijn vader was al eerder op een slagveld onthoofd). 

Opnieuw was er een koning die eigenlijk geen koning zou moeten zijn, en hij had nu de lastige taak om aan de ene kant vijanden te verzoenen en aan de andere kant zijn bondgenoten te belonen voor hun steun en trouw. Vooral de graaf van Warwick (The kingmaker), kreeg heel veel macht en rijkdommen. 

Toch was de invloed van Warwick beperkter dan hij had gehoopt, want Edward IV trouwde niet met een kandidate die Warwick had uitgezocht, maar trouwde zonder overleg met Elizabeth Woodville. Zij was de dochter van een lagere edelman en had ontzettend veel broers en zussen die nu ook allemaal hoge posities en titels moesten krijgen en goede huwelijken moesten sluiten. De hogere edelen aan Edwards hof waren niet echt blij met deze indringers en de koningin was niet erg geliefd. 

De regering van Edward IV was niet bepaald rustig te noemen, hij moest verschillende opstanden het hoofd bieden, waaronder één van zijn broer Clarence en voormalige bondgenoot Warwick die zich hadden aangesloten bij Margareta van Anjou en Hendrik VI weer op de troon wilden. Dit liep niet zo goed af voor de opstandelingen.

In de periodes dat Edward IV wel rustig kon regeren, was hij een vrij goede koning, die de vrede en voorspoed in het land bevorderde. Maar helaas overleed hij onverwacht in in 1483, toen zijn zoon en de nieuwe koning nog maar twaalf jaar oud was. 

De jongere broer van Edward IV, Richard, wilde de macht niet delen met de vele verwanten van de koningin, en wilde de macht voor zichzelf. Hij verklaarde zijn neefje Edward V tot bastaard en kroonde zichzelf tot koning. 

Deze usurpatie schokte iedereen en men was ondertussen toch echt wel wat gewend. Maar waar Edward II en Richard II tirannen waren en Hendrik VI ongeschikt om te regeren, kon je van Edward V niks slechts zeggen. Hem de troon ontnemen die hem rechtmatig toekwam, was een smerige en onrechtvaardige daad. 

Dat daarna Edward V en zijn broertje van de aardbodem verdwenen en nooit meer gezien werden, deed de reputatie van Richard III ook geen goed. Het vermoorden van kinderen is geen basis voor een stabiele regering en het lukte Richard niet om zijn reputatie op te vijzelen. Voor velen was hij de man die de kroon droeg op oneigenlijke gronden.

The princes in the Tower, Millais 1878

Tudor

Ondertussen was er nog iemand die vond dat hij recht had op de troon. Dit was Hendrik Tudor, wiens moeder Margaret Beaufort ook afstamde van Jan van Gent, en wiens vader Edmund Tudor de halfbroer was van Hendrik VI. 

Hendrik Tudors claim was flinterdun en onder normale omstandigheden had niemand die serieus genomen. Maar de situatie was nu zo dat alles beter was dan een machtswellusteling en een moordenaar als koning, en Hendrik Tudor kreeg langzaam meer steun. Op het slagveld van Bosworth in 1485 kwam er een einde aan de Rozenoorlogen en aan de regering van de slechte koning Richard III. 

Hendrik werd de nieuwe koning Hendrik VII en de Tudors zouden de komende dikke honderd jaar Engeland regeren. Hendrik trouwde met Elizabeth, de dochter van Edward IV om zo een stevigere basis te hebben voor zijn troon. En over het algemeen lukte het hem om een stabiele regering op te zetten na alle veldslagen, bondgenootschappen en verraad van de jaren ervoor. 

De gevolgen van de Rozenoorlogen zouden echter nog lang doorwerken en regelmatig de kop opsteken.

Dan Jones

Dan Jones heeft in dit boek in nog geen vierhonderd pagina's deze hele interessante geschiedenis weten te vatten en geeft daarbij antwoord op heel veel vragen. Waarom trouwde Edward IV met Elizabeth Woodville en welke gevolgen had dit voor Engeland, vermoordde Richard III zijn neefjes (ja!), welke rol speelde Warwick 'the kingmaker' en waarom keerde hij zich uiteindelijk tegen degene die hij op de troon had geholpen en wat was het moment dat de hertog van York besloot om zelf voor de troon te gaan? En nog veel, veel meer. 

Het wordt duidelijk dat als de rust en stabiliteit in een land helemaal samenvallen met de functie en de vooral de persoon van de vorst, het mis gaat als de vorst niet kan regeren. Maar ook dat iemand die de kroon wilde overnemen over goede papieren moest beschikken en vooral een reden moest vinden om dit legitiem te maken. 

Heel duidelijk wordt ook dat als er een minderjarige koning de troon erft, het er helemaal vanaf hangt hoe de mensen om hem heen zich gedragen. In het geval van Hendrik VI ging het goed omdat hij geweldige ooms had die het beste met hem voorhadden, in het geval van Edward V ging het mis omdat Richard III een hufter en een rotzak was die niet terugdeinsde voor moord. (mijn kwalificaties voor Richard III, ik heb de pest aan Richard III). 

Dan Jones schrijft goed en weet in alle hoeveelheid details mooi de grote lijn vast te houden. Ik vond het fijn dat hij vooral veel aandacht besteedt aan Hendrik VI, omdat in zijn regeringsperiode alles mis gaat en dit dus noodzakelijk is om goed duidelijk te krijgen. En duidelijk wordt het, iets dat geen geringe prestatie is met de hoeveelheid namen, familieverbanden en veldslagen. Bovendien schrijft hij met humor en hoewel hij zijn mening wel duidelijk maakt, is hij ook eerlijk en afgewogen in zijn oordeel.

Ik had medelijden met Hendrik VI, die gewoon niet bij machte was om de strijdende partijen in het land het hoofd te bieden, maar ook met zijn zoon die zijn erfenis ontnomen werd en Edward V die samen met zijn broer vermoord werd. En mijn intense hekel aan Richard III werd bevestigd!

Kortom, Gevecht om de troon is een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in deze periode van de Engelse geschiedenis en vormt een mooi tweeluik met Vorsten van Albion. 

Originele titel: The hollow crown (2014)

Deze Nederlandse uitgave 2025 door uitgeverij Omniboek

Nederlandse vertaling: Roelof Posthuma

Bladzijdes: 375