De Odyssee: het verhaal, de achtergrond, de vertaling en de controverse bij de film
 |
| Tekening van Odysseus die zijn boog spant, 1914 door André Bonamy |
Dit artikel werd een beetje lang en daarom heb ik het tweeën geknipt, hier bespreek ik het verhaal, de historische achtergrond enzovoort. En over enkele dagen de film.
Ik gebruik hier trouwens de termen Griekenland en Grieks om de Griekse wereld aan te duiden, maar het moge duidelijk zijn dat Griekenland in de oudheid nog niet op die manier bestond en geen staatkundige eenheid was.
Het verhaal, in het kort
Let op, ik verklap hier dingen over het verloop en over de afloop van het verhaal.
De Odyssee is het verhaal van de slimste man van Griekenland, Odysseus, de koning van Ithaca. Hij is degene die ervoor heeft gezorgd dat na tien jaar oorlog de Grieken Troje konden verslaan door de list van het houten paard.
Nu de oorlog voorbij is, wil iedereen naar huis en Odysseus kan niet wachten om weer bij zijn Penelope te zijn. Er is echter een klein probleem. Odysseus heeft in een confrontatie met een cycloop deze zoon van Poseidon blind gemaakt en is hem te slim afgeweest en kon het bovendien niet laten om hierover (op veilige afstand) op te scheppen. De cycloop kent nu de naam van zijn tegenstander en vraagt zijn vader om wraak te nemen.
Dit is de reden dat de reis naar Ithaka nog eens tien jaar zal duren. In die tien jaar dat Odysseus en zijn bemanning rondzwerven over de wateren rond Griekenland, komen ze tovenaressen en heksen tegen, moeten ze monsters en Sirenen het hoofd bieden en niet iedereen zal de tocht overleven.
Als Odysseus na tien jaar eindelijk weer voet op eigen bodem zet, blijkt de situatie nogal precair te zijn. Zijn vrouw Penelope heeft een stel leeglopers in het paleis die haar onder druk zetten om haar echtgenoot na al die jaren te vergeten en met één van hen te trouwen. Ze heeft hen al die tijd met een list aan het lijntje gehouden (ook Penelope was erg slim), maar na zoveel jaar wordt het haar bijna teveel.
Vermomd als bedelaar komt Odysseus het paleis binnen en beseft dat hij met een list moet komen om de leeglopers te verslaan en zijn troon weer in te nemen.
 |
| Hoofd van Odysseus |
Het verhaal van de Trojaanse oorlog en de Odyssee daarna speelt zich af in de 12e eeuw voor Christus, aan het einde van de bronstijd in Europa.
In het verhaal zijn het de verzamelde Grieken, onder leiding van Agamemnon, de koning van Mycene, die Troje belegeren. Na tien jaar wordt de stad ingenomen en met de grond gelijk gemaakt, terwijl de bevolking over de klink wordt gejaagd of als slaaf wordt meegevoerd.
Mykene en Troje hebben echt bestaan. In de 19e eeuw werd wat nu Hisarlik is geïdentificeerd als de plek waar Troje heeft gestaan. De stad was in de loop der eeuwen meerdere keren verwoest of afgebrand, en is elke keer weer opnieuw opgebouwd, op de ruines van de oude stad. Archeologen onderscheiden tien verschillende lagen.
In een aantal van die lagen zijn inderdaad sporen van oorlogen te vinden, er zijn dan bijvoorbeeld brandsporen en veel wapens aanwezig.
Er is echter een klein probleem, de Trojaanse lagen met sporen van oorlog komen niet overeen met dezelfde tijd waarin Mykene groot en machtig was.
Het is waarschijnlijk dat het verhaal van meerdere kleine oorlogen samen is gevoegd tot één grote oorlog. Na de val van Mykene in 1150 voor Christus, zie je in de Griekse wereld de Donkere Eeuwen ontstaan. De grote beschavingen van Kreta en Mykene zijn verdwenen en met hen de soorten schrift die waren ontwikkeld, en ook de handel neemt af.
Pas in de achtste eeuw voor Christus zie je stadstaten opkomen, met bijbehorende handel en een nieuw schrift, dat de basis vormt voor het huidige Griekse alfabet.
Het is in deze achtste eeuw dat het verhaal van de Trojaanse oorlog wordt opgeschreven. Dit is het oudste literaire werk uit de Westerse geschiedenis. Het is wel waarschijnlijk dat de gedichten de Ilias (over de Trojaanse oorlog) en de Odyssee (over de tocht van Odysseus) ontstaan zijn in de mondelinge traditie uit de eeuwen ervoor. Dit is te zien aan de structuur en de vele herhalingen die ervoor zorgden dat de barden het hele verhaal goed konden onthouden.
Ook bij Homerus zijn trouwens kanttekeningen te plaatsen, sommige geleerden twijfelen helemaal aan zijn bestaan en anderen twijfelen eraan of hij de enige schrijver was van deze epische werken.
Vertaling en interpretatie
Vertalen kan niet letterlijk, woord voor woord, plaatsvinden. Dat kan misschien wel, maar daar krijg je geen goed leesbare tekst van. Een vertaling heeft het probleem dat sommige woorden niet te vertalen zijn, of andere associaties hebben, of dat er meerdere synoniemen zijn om te gebruiken.
Als je een poezie-tekst neemt en hier proza van maakt, moet er helemaal gesleuteld worden aan de tekst.
Een vertaling is daarom altijd een interpretatie. Er bestaan geen neutrale vertalingen, elke vertaler kiest welke woorden hij of zij gebruikt om de tekst leesbaar te maken en de essentie van de bron te behouden. Maar hierin moeten dus keuzes gemaakt worden. En die keuzes zeggen ook iets over de vertaler en de tijd waarin die vertaler leeft.
De Ilyas en de Odyssee zijn geschreven in Homerisch Grieks, een literaire en gestileerde vorm van oud-Grieks. Weinigen van ons zullen in staat zijn om de Ilyas en de Odyssee in de originele taal te lezen. Ik kan dat in ieder geval niet. We zijn dus bijna altijd aangewezen op een vertaling.
Als je een vertaling leest van een werk als de Ilyas en de Odyssee, kun je als lezer gebruik maken van verschillende soorten vertalingen. Er zijn in proza-vertalingen en poezie-vertalingen van gemaakt, vertalingen die meer bloemrijk zijn en wat ouderwetser lezen en andere die strakker zijn en moderner aandoen. En alles ertussenin. Het is maar net wat je zelf prettig vindt.
Christopher Nolan heeft voor zijn script de vertaling van Emily Wilson gebruikt, en ook daar is veel over te zeggen.
Emily Wilson was in 2017 de eerste vrouw die de Odyssee vertaald heeft in het Engels en zij heeft er een vertaling van gemaakt, die redelijk modern aandoet en prettig wegleest. Zij heeft de bewuste keuze gemaakt om bijvoorbeeld het woord slaven te gebruiken waar eerdere vertalers een woord als dienstmeiden gebruikten, een keuze die meer recht doet aan de werkelijke situatie van deze vrouwen.
Sommige critici prijzen haar hierom, terwijl anderen juist vinden dat ze te modern is en alle bloemrijke beschrijvingen heeft weggelaten uit de tekst. Bovendien krijgt ze het verwijt dat ze teveel heeft geïnterpreteerd, waardoor volgens sommigen de betekenis van de tekst veranderd is.
 |
| Helena van Troje door Evelyn de Morgan 1898 |
Historische accuraatheid en casting
Over het algemeen ben ik voor historische accuraatheid, het zal niemand verbazen. Er is enkele jaren geleden een film gemaakt waarin een zwarte actrice Anna Boleyn speelt en dit vind ik niet kunnen, Anna Boleyn was niet zwart. Je laat ook niet Mao Zedong door een witte acteur spelen, of Nelson Mandela door een Aziatische acteur. Historische personages moet je in ere houden en zo goed mogelijk weergeven.
Hoe zit het nu met deze film? Er is veel te doen geweest over de casting van een zwarte actrice, Lupita Nyong'o, als Helena van Troje.
Nu is Helena van Sparta geen historisch personage, zij heeft niet echt bestaan. Volgens de mythes komt ze uit een ei nadat haar moeder een moment met Zeus had, die op dat moment de gedaante van een zwaan had aangenomen. Het is lastig om daar historisch correct over te zijn, in dat opzicht heb je iets meer mogelijkheden als je zo'n personage speelt.
Maar mythologie is geen fantasy, mythologie staat niet op zichzelf en heeft vaak tot doel dat het de mensen iets wil leren over wat er belangrijk is, of hoe bepaalde zaken zijn ontstaan. Mythologie is geworteld in een bepaalde cultuur.
De Ilyas en de Odyssee zijn Griekse verhalen, die iets vertellen over wat voor de Grieken belangrijk was. Helena was een prinses van Sparta en past binnen die Griekse context. De keuze om haar te laten spelen door een zwarte actrice is dan niet heel logisch. Zelfs al laten we de Homerische beschrijving van Helena's sneeuwwitte armen even buiten beschouwing.
De controverse die ontstond over deze film en de casting werd echter geen goed gedaan doordat de actrice in een andere film die zich in Afrika afspeelde juist had uitgesproken over het belang om de cultuur en de verhalen die daarbij hoorden te respecteren. Het is een beetje krom omdat voor de ene cultuur wel belangrijk te vinden, en voor een andere cultuur niet.
De racistische drek die er uitgestort werd over de actrice is echter volledig buiten proportie en walgelijk. De regisseur heeft een keuze gemaakt voor een actrice voor een bepaalde rol. Je kunt het eens zijn met die keuze of niet, en je kunt kritiek hebben op de acteerprestaties, maar daar houdt het ook mee op. En zo belangrijk is het nou ook weer niet. De westerse beschaving stort niet in omdat een zwarte actrice Helena van Troje speelt.
Ik denk bovendien niet dat Christopher Nolan met de keuze voor deze actrice een knieval voor 'woke', heeft gemaakt en haar alleen maar heeft toegevoegd omdat ze voor diversiteit zorgt. Ik denk dat je daarmee de kwaliteiten van Lupita Nyong'o te kort doet, want zij is zeer zeker een goede actrice. Ik vond haar in ieder geval een uitstekende Helena van Troje en had eerlijk gezegd meer moeite met de acteur die Menelaus speelt!
Hoe zit het verder met de historische accuraatheid in deze film? Nou, die is vrij ver te zoeken en de vraag is of dit erg is. En dit is heel persoonlijk denk ik.
Het is een verhaal uit de 12e eeuw voor Christus, opgeschreven in de 8e eeuw voor Christus en verfilmd in de 21e eeuw na Christus. In alle eeuwen zijn er dingen veranderd en toegevoegd. Homerus schreef ook geen historisch correct verhaal op. Dit is allemaal waar, en in dat opzicht heeft Christopher Nolan best wat vrijheid.
Toch had ik graag wat meer historiciteit gezien. Ik vind het namelijk gek dat Christopher Nolan geen orkest wilde gebruiken voor de filmmuziek, omdat er in die tijd nog geen orkest was, maar in andere opzichten dan niet voor een meer historische invalshoek kiest. Die afweging begrijp ik niet helemaal. Waarom het één wel en het ander niet? Waarom Viking-schepen en geen Griekse schepen, waarom geen betere wapenuitrustingen en meer historische kleding, waarom draagt iedere Griek in de film een broek?
Ik begrijp dat sommige dingen beter overkomen op film dan andere zaken en dat een regisseur (opnieuw) keuzes moet maken. Laat ik dan alleen zeggen dat ik sommige keuzes niet zo goed begrijp.
Tot zover de achtergrond, komende woensdag volgt mijn bespreking van de film zelf.
Reacties
Een reactie posten